1- مقدمه
تأسيسات مكانيكي بهعنوان شريانهاي حياتي ساختمان، نقشي تعيينكننده در ايمني، آسايش ساكنان، مصرف انرژي و دوام ساختمان ايفا ميكنند. با وجود اين اهميت، تجربه پروژههاي ساختماني نشان ميدهد كه بخش قابل توجهي از نواقص فني، دوبارهكاريها و حتي حوادث ساختماني، ناشي از ضعف يا ناپيوستگي در فرآيند نظارت تأسيسات مكانيكي است.
دستورالعمل نحوه ارائه خدمات مهندسي در بخش شرح خدمات نظارت تأسيسات مكانيكي به عنوان سند راهبردي نظام مهندسي با تعريف دقيق وظايف، مسئوليتها و فرآيندهاي نظارتي، چارچوبي قانوني و فني براي اجراي كيفيت محور اين فرآيند فراهم ميآورد. اين مقاله با تبيين بخشهاي كليدي اين سند، اهميت نظارت نظاممند و مستند را در انطباق طرح و اجرا، كاهش هزينههاي پروژه و تضمين اجراي مقررات ملي ساختمان بررسي ميكند.
2- مراحل كليدي نظارت بر پايه دستورالعمل نحوه ارائه خدمات مهندسي
نظارت تأسيسات مكانيكي، حلقه اتصال بين نقشه، اجرا و مقررات ملي ساختمان است؛ حلقهاي كه اگر ضعيف باشد، تمام زنجيره كيفيت ساختمان آسيب ميبيند.
2-1- بررسيهاي مقدماتي و مستندات
تجربه نشان داده است كه بسياري از مشكلات اجرايي، ناشي از عدم كفايت اطلاعات در نقشهها يا عدم هماهنگي بين رشتهاي است. تشخيص بهموقع اين نواقص و اعلام آنها پيش از شروع عمليات اجرايي، از بروز اصلاحات پرهزينه، تخريبهاي موضعي و تأخير در اجراي كار جلوگيري ميكند. نظارت مؤثر از مرحله پيش از اجرا و با بررسي اسناد زير آغاز ميشود:
● پروانه ساختمان و مشخصات فني
● نقشههاي اجرايي مصوب
● گزارشها و مدارك فني مورد استناد طراح
● بازديد ميداني از محل پروژه براي شناخت شرايط اقليمي، همجواري، شيب زمين، تأسيسات موجود و زيرساختهاي شهري نيز از الزامات اوليه است.
2-2- هماهنگي و برنامهريزي نظارتي
● تشكيل جلسه با ناظر هماهنگكننده و ساير ناظران براي تعيين شيوههاي هماهنگي و اطلاعرساني هاي لازم
● بررسي كامل نقشههاي اجرايي از نظر انطباق با پروانه ساختمان، كفايت اطلاعات مورد نياز و قابليت اجراي طرح
● تنظيم برنامه نظارت متناسب با برنامه زمان بندي ارائه شده توسط مجري(سازنده)
2-3- نظارت مرحلهاي از پيسازي تا پايان كار
الف) نظارت بر پيسازي
● كنترل جانمايي چاههاي جذبي، مخازن دفني، استخر، شبكه فاضلاب، لولهگذاري و ... همچنين انطباق با نقشههاي مصوب و مقررات ملي ساختمان
مرحله پيسازي، اگرچه در ظاهر ارتباط مستقيمي با تأسيسات مكانيكي ندارد، اما از حساسترين مراحل پروژه محسوب ميشود و خطا در اين مرحله، معمولاً جبران ناپذير است چرا كه اصلاح آن بسيار پرهزينه و گاه غيرممكن است. نظارت دقيق بر انطباق اجراي تأسيسات مكانيكي در پيسازي با نقشههاي مصوب، تضمينكننده عملكرد صحيح سيستمها در طول عمر ساختمان است.
● ثبت تخلفات احتمالي و اعلام به مجري، ناظر هماهنگكننده و مراجع ذيصلاح در صورت عدم اصلاح
ب) نظارت بر اسكلت و سقف
● كنترل تداخلات تأسيسات مكانيكي با اسكلت و سقف
● بررسي و تأييد چك ليستهاي مرحلهاي و دفترچه اطلاعات ساختمان
پ) نظارت بر تأسيسات مكانيكي توكار و روكار
● توكار: كنترل كيفيت بستهاي تأسيساتي و نحوه نصب آنها در سقفها داكتها و ديوارها، كنترل نحوه اجراي تجهيزات و تأسيسات مكانيكي از جمله شبكه آبرساني، فاضلاب، تهويه مطبوع، مخازن آب و آتش نشاني اطفاء حريق و دريچههاي تامين هوا، كنترل چشمي سيستم لوله كشي و آزمايشات نشتي و مقاومت سيستم لوله كشي و انطباق با نقشهها پيش از پوشش نهايي و كنترل و تأييد موارد اعلامي چك ليستها و مفاد دفترچه اطلاعات ساختمان
● روكار: كنترل نصب و اجراي لوازم و تجهيزات بهداشتي، ايمني ،حفاظتي تأسيسات روكار مكانيكي ساختمان و كنترل چشمي سيستم لوله كشي و آزمايشهاي نشتي و مقاومت سيستم لوله كشي و انطباق با نقشه هاي مصوب
ت) نظارت بر سيستم آتش نشاني و سيستم تامين و تخليه هواي كابين و چاله آسانسور
● سيستم آتشنشاني: كنترل مشخصات و جنس لولهها و مخازن ذخيره آب، پمپها، اسپرينكلرها، رايزرها، سيستمهاي تخليه دود و فشار مثبت راهپلهها مطابق مبحث سوم مقررات ملي
● سيستم تهويه آسانسور و چاله آسانسور
ث) نظارت بر عمليات محوطه سازي
●كنترل تجهيزات و تاسيسات مكانيكي محوطه و انطباق آن با نقشههاي مصوب
2-3- پايان عمليات ساختماني
● تأييد نقشههاي «چونساخت» و انطباق آن با نقشههاي مصوب
● ارائه گزارش پاياني به ناظر هماهنگكننده و مراجع قانوني
● كنترل نهايي چكليستها و دفترچه اطلاعات ساختمان
3- اصول حاكم بر نظارت از منظر شرح خدمات:
1- مسئوليت حرفهاي مشروط: امضاي مهندس ناظر بر نقشهها صرفاً به معناي «رويت» است و مسئوليت طراحي را از طراح سلب نميكند.
2- گزارشدهي شفاف و مستمر: ارائه گزارشهاي مرحلهاي، گزارش تخلفات حين اجرا و گزارش پاياني به ناظر هماهنگكننده و مراجع ذيصلاح
3- تكليف به اعلام تخلف: در صورت مشاهده هرگونه مغايرت با نقشههاي مصوب يا مقررات ملي، ناظر مكلف به اعلام كتبي به مجري به عنوان نماينده فني صاحب كار جهت اصلاح و در صورت عدم اصلاح، گزارش تخلف به ناظر هماهنگ كننده و مرجع صدور پروانه ساختمان جهت طي مراحل قانوني است.
4- نظارت بر ايمني و حفاظت كار: مطابق مبحث دوازدهم مقررات ملي و آييننامه حفاظت كارگاههاي ساختماني
4- نتيجهگيري
دستورالعمل نحوه ارائه خدمات مهندسي در بخش نظارت تأسيسات مكانيكي، تنها يك فهرست وظايف اداري نيست؛ بلكه نقشه راهي براي اجراي مسئولانه، نظاممند و قانوني نظارت ميباشد. رعايت دقيق اين دستورالعملها، افزون بر پيشگيري از تخلفات و حوادث، زمينهساز تحويل ساختماني ايمن، باكيفيت و پايدار به بهرهبردار است. مهندس ناظر با تكيه بر اين چارچوب، نهتنها به عنوان ناظر فني، بلكه بهعنوان ضامن تحقق حقوق شهروندي در حوزه ايمني، بهداشت و آسايش ساكنان عمل ميكند. ساختمان خوب، حاصل طراحي خوب، اجراي صحيح و نظارت حرفهاي است؛ و در اين ميان، مهندس ناظر تأسيسات مكانيكي نقشي دارد كه اگر ديده نشود، آثار آن دير يا زود در ساختمان نمايان شده و آسايش و رفاه بهرهبرداران را به چالش خواهد كشيد.